Trong nhiều năm, người tiêu dùng thường quen với câu chuyện giá điện tăng, hóa đơn điện mùa nắng nóng tăng cao và bài toán tiết kiệm điện trong giờ cao điểm. Tuy nhiên, tại một số quốc gia châu Âu, một hiện tượng ngược lại đang xảy ra ngày càng thường xuyên: người dân có thể được trả tiền để sử dụng điện.
Theo bản tin VTV24, hiện tượng này được gọi là “giá điện âm”. Đây là thời điểm giá điện trên thị trường giảm xuống dưới 0, nghĩa là thay vì phải trả tiền khi dùng điện, người tiêu dùng có thể được hoàn tiền nếu sử dụng điện vào đúng thời điểm hệ thống đang dư thừa nguồn cung.
Hiện tượng này đang xuất hiện tại nhiều quốc gia có tỷ trọng năng lượng tái tạo cao như Thụy Điển, Đan Mạch và Đức. Đây không chỉ là một câu chuyện lạ về giá điện, mà còn là dấu hiệu cho thấy hệ thống năng lượng toàn cầu đang bước sang một giai đoạn mới: giai đoạn mà điện mặt trời, điện gió, lưới điện thông minh và hệ thống lưu trữ năng lượng sẽ đóng vai trò ngày càng quan trọng.
Mục lục
Giá điện âm là hiện tượng xảy ra khi nguồn cung điện vượt quá nhu cầu tiêu thụ tại một thời điểm nhất định. Khi đó, thay vì bán điện với giá dương như thông thường, các nhà phát điện có thể phải trả tiền ngược lại để khuyến khích người tiêu dùng sử dụng bớt lượng điện dư thừa.
Nghe có vẻ nghịch lý, nhưng điều này đang trở thành thực tế tại nhiều thị trường điện phát triển. Nguyên nhân chính đến từ sự bùng nổ của năng lượng tái tạo, đặc biệt là điện mặt trời và điện gió.
Vào những ngày nắng mạnh, gió tốt, sản lượng điện tái tạo có thể tăng rất cao. Trong khi đó, nếu rơi vào cuối tuần hoặc thời điểm các nhà máy giảm hoạt động, nhu cầu tiêu thụ điện lại thấp. Sự chênh lệch giữa nguồn cung và nhu cầu khiến hệ thống điện rơi vào tình trạng dư thừa, tạo ra hiện tượng giá điện âm.
Theo dẫn chứng trong video VTV24, hiện tượng giá điện âm không còn hiếm gặp tại châu Âu.
Tại Thụy Điển, năm ngoái có hơn 20% số giờ trong năm xuất hiện mức giá điện âm. Ở Đan Mạch, tỷ lệ này là khoảng 8%, còn tại Đức là gần 7%.
Đây là những con số rất đáng chú ý, bởi chúng cho thấy giá điện âm không còn là hiện tượng cá biệt trong vài thời điểm ngắn hạn, mà đã trở thành một phần của thị trường điện tại các quốc gia có tỷ trọng năng lượng tái tạo lớn.
Đức là một ví dụ điển hình. Theo video VTV24, tổng công suất điện mặt trời và điện gió tại Đức đạt khoảng 150 GW. Vào những ngày thời tiết thuận lợi, công suất phát điện tái tạo có thể đạt hơn 80 GW vào giữa trưa. Trong khi đó, nhu cầu tiêu thụ điện toàn quốc vào thời điểm thấp điểm chỉ dao động khoảng 40–45 GW.
Điều này có nghĩa là tại một số thời điểm, nguồn điện tái tạo phát ra có thể cao gần gấp đôi nhu cầu tiêu thụ thấp điểm. Khi điện dư thừa quá lớn, giá điện trên thị trường có thể giảm sâu, thậm chí rơi xuống mức âm.
Điện mặt trời và điện gió là nguồn năng lượng sạch, có chi phí vận hành thấp và không phát thải khí gây ô nhiễm trong quá trình phát điện. Tuy nhiên, điểm đặc thù của hai nguồn điện này là phụ thuộc nhiều vào thời tiết.
Điện mặt trời phát mạnh vào ban ngày, đặc biệt là buổi trưa. Điện gió phát mạnh khi điều kiện gió thuận lợi. Khi cả hai nguồn cùng đạt sản lượng cao trong khi nhu cầu tiêu thụ không tăng tương ứng, hệ thống điện sẽ gặp tình trạng dư cung.
Khác với hàng hóa thông thường, điện năng rất khó lưu trữ nếu không có hệ thống pin lưu trữ hoặc hạ tầng lưu trữ quy mô lớn. Điện sản xuất ra cần được tiêu thụ gần như ngay lập tức. Vì vậy, khi cung vượt cầu quá mạnh, nhà vận hành hệ thống phải tìm cách cân bằng lại lưới điện.
Một trong những cách đó là tạo cơ chế giá linh hoạt, khuyến khích người dân và doanh nghiệp sử dụng điện vào thời điểm dư thừa. Đây là lý do người tiêu dùng tại một số nước châu Âu có thể được lợi khi sạc xe điện, chạy máy giặt, sử dụng máy bơm nhiệt hoặc nạp điện vào pin lưu trữ trong khung giờ giá âm.
Theo video VTV24, để tận dụng cơ chế giá điện âm, người tiêu dùng cần có công cụ theo dõi giá điện theo thời gian thực. Các ứng dụng năng lượng thông minh cho phép hộ gia đình biết được thời điểm nào giá điện xuống thấp nhất để tự động điều chỉnh việc sử dụng điện.
Ví dụ, người dùng xe điện có thể chọn sạc xe vào lúc giá điện thấp hoặc âm. Hộ gia đình có pin lưu trữ có thể nạp điện vào thời điểm hệ thống dư thừa nguồn cung, sau đó sử dụng lại vào khung giờ giá điện cao hơn. Các thiết bị tiêu thụ điện lớn như máy bơm nhiệt, hệ thống điều hòa hoặc thiết bị gia dụng cũng có thể được vận hành linh hoạt hơn.
Một dẫn chứng đáng chú ý trong video là chia sẻ của người dùng khi cho biết việc vừa sạc xe, vừa sử dụng điện mà không phải trả chi phí, thậm chí còn được nhận lại tiền theo lượng điện tiêu thụ, là một trải nghiệm rất thú vị.
Tuy nhiên, để mô hình này hoạt động hiệu quả, hộ gia đình cần có đồng hồ điện thông minh. Theo chia sẻ trong video, đồng hồ thông minh có thể đo lượng tiêu thụ điện trong nhà theo chu kỳ 15 phút. Nhờ đó, hóa đơn điện được tính dựa trên mức tiêu thụ thực tế của từng hộ gia đình, thay vì tính trung bình theo khu vực hoặc theo biểu giá cố định.
Các công ty năng lượng mới như Tibber đang triển khai mô hình kết nối hộ gia đình trực tiếp với giá điện thị trường theo thời gian thực. Nhờ đó, người dùng có thể chọn thời điểm giá điện thấp hoặc âm để sạc xe điện, vận hành thiết bị tiêu thụ lớn hoặc nạp điện vào pin lưu trữ.
Anh Tymur Donets, nhân viên công ty Tibber, chia sẻ: “Tôi cảm thấy khá thú vị khi mình vừa sạc xe, vừa sử dụng điện mà không phải trả chi phí, ngược lại còn được nhận lại tiền dựa trên sản lượng tiêu thụ”.
Để mô hình này hoạt động, các hộ gia đình cần lắp đồng hồ điện kỹ thuật số, hay còn gọi là đồng hồ thông minh. Ông Edgeir Aksnes, Tổng Giám đốc điều hành Tibber, cho biết thiết bị này có thể đo lượng điện tiêu thụ trong nhà cứ mỗi 15 phút. Hóa đơn điện vì vậy được tính theo mức tiêu thụ thực tế của từng hộ, thay vì tính trung bình theo khu vực.
Cơ chế giá linh hoạt mang lại lợi ích rõ rệt cho các hộ dùng nhiều điện, đặc biệt là nhà có trạm sạc xe điện, pin lưu trữ hoặc hệ thống máy bơm nhiệt. Hiện mô hình này không chỉ phát triển tại châu Âu, mà còn được mở rộng tại một số bang của Mỹ như Texas, New York, cùng các thị trường như Singapore, Nhật Bản và Australia.
Ở góc độ người tiêu dùng, giá điện âm có thể được xem là tin vui. Người dân có thể tiết kiệm chi phí, thậm chí được hoàn tiền khi sử dụng điện vào đúng thời điểm.
Tuy nhiên, ở góc độ hệ thống điện, đây lại là một bài toán lớn.
Điện năng luôn cần được cân bằng giữa cung và cầu trong từng thời điểm. Nếu nguồn cung tăng đột biến nhưng nhu cầu tiêu thụ không hấp thụ kịp, hệ thống điện có thể đối mặt với rủi ro mất ổn định, nghẽn mạch, quá tải truyền tải hoặc phải cắt giảm công suất phát từ năng lượng tái tạo.
Video VTV24 cũng nhấn mạnh rằng điện dư thừa không chỉ tạo ra giá âm, mà còn đặt ra thách thức nghiêm trọng cho sự ổn định của lưới điện. Khi tỷ trọng năng lượng tái tạo ngày càng cao, hệ thống điện không thể chỉ dựa vào cách vận hành truyền thống. Thay vào đó, lưới điện cần linh hoạt hơn, thông minh hơn và có khả năng hấp thụ, lưu trữ, điều phối nguồn điện hiệu quả hơn.
Việt Nam là quốc gia có tiềm năng rất lớn về điện mặt trời, đặc biệt tại khu vực miền Nam, miền Trung, các khu công nghiệp, nhà máy sản xuất và hệ thống mái nhà thương mại. Trong những năm gần đây, điện mặt trời mái nhà đã phát triển mạnh, tạo nền tảng quan trọng cho quá trình chuyển dịch sang năng lượng sạch.
Tuy nhiên, bài học từ châu Âu cho thấy việc phát triển năng lượng tái tạo cần đi cùng bài toán lưu trữ và điều phối phụ tải. Nếu chỉ tập trung tăng công suất phát mà chưa có giải pháp lưu trữ phù hợp, hệ thống có thể đối mặt với tình trạng dư điện cục bộ vào ban ngày nhưng vẫn thiếu điện vào giờ cao điểm chiều tối.
Đối với doanh nghiệp sản xuất, khu công nghiệp, trung tâm thương mại hoặc hộ kinh doanh sử dụng nhiều điện, hệ thống điện mặt trời có lưu trữ sẽ ngày càng có ý nghĩa thực tế. Không chỉ giúp giảm hóa đơn điện, giải pháp này còn hỗ trợ doanh nghiệp chủ động hơn trước biến động giá điện, rủi ro thiếu điện và yêu cầu phát triển bền vững.
Trong bối cảnh chi phí điện ngày càng trở thành một biến số quan trọng trong sản xuất, doanh nghiệp không chỉ cần nguồn điện rẻ hơn, mà còn cần nguồn điện ổn định, linh hoạt và có khả năng quản lý thông minh.
Hiện tượng người tiêu dùng châu Âu được trả tiền để sử dụng điện cho thấy thế giới đang bước vào một giai đoạn mới của ngành năng lượng. Khi điện mặt trời và điện gió phát triển mạnh, bài toán không chỉ là tạo ra điện sạch, mà còn là làm sao để hấp thụ, lưu trữ và sử dụng nguồn điện đó hiệu quả nhất.
Các số liệu từ video VTV24 cho thấy tại Thụy Điển, hơn 20% số giờ trong năm đã xuất hiện giá điện âm; Đan Mạch khoảng 8%; Đức gần 7%. Riêng tại Đức, tổng công suất điện mặt trời và điện gió đạt khoảng 150 GW, trong khi có thời điểm nguồn tái tạo phát hơn 80 GW vào giữa trưa, cao hơn nhiều so với nhu cầu thấp điểm chỉ khoảng 40–45 GW.
Những con số này là minh chứng rõ ràng rằng năng lượng tái tạo đang thay đổi cách thị trường điện vận hành. Trong xu hướng đó, pin lưu trữ, BESS, đồng hồ điện thông minh và hệ thống quản lý năng lượng sẽ không còn là lựa chọn phụ trợ, mà trở thành thành phần thiết yếu của hệ thống điện hiện đại.
Xem video VTV24 tại đây: https://www.youtube.com/watch?v=-QMz47exBMw
